Riviercruise over de Rijn

Een Rijncruise: de drukste riviercruise van Europa

Er zijn 2.794 boekbare riviercruises over de Rijn, langs 37 aanlegplaatsen in 4 landen: Duitsland, Nederland, Frankrijk en Zwitserland.

Dat is meer dan op enige andere rivier in dit aanbod, en het komt door de vorm van de reis. 1.492 van die reizen duren vijf tot zeven dagen: de week tussen Amsterdam en Basel, met alles ertussen op loopafstand van de kade.

De goedkoopste begint bij €198 per persoon en er varen 62 schepen, meer dan op welke andere rivier ook. De drukst aangedane plaatsen zijn Amsterdam, Keulen, Rüdesheim en Basel.

De vertrekhavens zijn Amsterdam, Basel en Keulen, met Amsterdam op 668 vertrekken en Basel op 575. Dat zijn de twee uiteinden van dezelfde route; welke kant je op vaart bepaalt of je met de stroom mee gaat of ertegenin.

De rederijen zijn AmaWaterways, Emerald Cruises, Scenic River Cruises en A-ROSA.

De Rijn van Amsterdam naar Basel: stroomop of stroomaf

De klassieke reis heet in de brochures de Rijn van Amsterdam naar Basel, en die wordt in beide richtingen verkocht.

Stroomafwaarts, van Basel naar Amsterdam, gaat het schip sneller. Het vaart met een stroming van vier tot zes kilometer per uur mee en heeft daardoor meer tijd in de havens; de reis duurt hetzelfde aantal nachten maar de dagen aan wal zijn langer.

Stroomopwaarts is het omgekeerde: er wordt meer gevaren en er is minder tijd aan de kade, en het brandstofverbruik is hoger. Wie de keuze heeft en het om de steden te doen is, kiest de zuidwaartse richting.

Er zit nog een verschil in. De reis begint of eindigt in Amsterdam, en dat is voor Nederlandse passagiers de haven waar je met de trein naartoe kunt. Van Basel terug is het vliegen vanaf Zürich of een treinreis van zeven uur; kijk of dat in de prijs zit voordat je boekt.

Basel zelf staat op 1.197 aanlopen en is niet zomaar een eindpunt. Verder de Rijn op kan een riviercruiseschip niet: bij de stad ligt de grens van de scheepvaart, en wat erboven ligt is te ondiep en te snel.

De zesenzestig kilometer waar het om gaat

Tussen Bingen en Koblenz ligt de Boven-Middenrijn, en dat is het stuk dat op elke folder staat.

De rivier heeft zich daar door het leisteengebergte gesneden, waardoor een dal is ontstaan met steile wijnhellingen en veertig burchten en ruïnes op de kammen. Het staat sinds 2002 op de Werelderfgoedlijst en het schip vaart er in een ochtend doorheen.

Halverwege ligt de Loreley, een rots van honderddrieëndertig meter waar de rivier smal en diep wordt. De stroming is er onvoorspelbaar en er zijn eeuwenlang schepen vergaan; dat leverde de sage op van het meisje dat de schippers met haar zang liet verongelukken, die Clemens Brentano in 1801 bedacht en Heinrich Heine in 1824 tot het bekendste Duitse gedicht maakte.

Ga voor dat traject op het zonnedek staan en niet in de eetzaal. De rederijen kondigen het om, want het is het enige stuk van de reis waar je vanaf het schip meer ziet dan aan wal.

De burchten zijn grotendeels tolburchten geweest. In de veertiende eeuw stonden er langs deze rivier meer dan zestig plekken waar je moest betalen om door te varen, en de heren die dat inden bouwden er hun kastelen van; de Pfalzgrafenstein midden in de rivier bij Kaub is een tolstation dat als een schip in de stroom ligt.

Rüdesheim, aan de zuidkant van dat traject, staat met 1.440 aanlopen op de derde plaats van deze rivier. De Drosselgasse daar is een steeg van honderdveertig meter met muziek uit elk raam, en dat is precies zo toeristisch als het klinkt; de kabelbaan naar het monument erboven, over de wijngaarden heen, is de moeite waard.

Waar de schepen liggen en wat je ziet

Keulen staat op 1.550 aanlopen en is de haven waar dit het beste werkt: de kade ligt aan de voet van de Dom, en je loopt in vijf minuten van de loopplank naar de ingang.

Die kerk is in 1248 begonnen en in 1880 afgemaakt, met een onderbreking van driehonderd jaar waarin er een bouwkraan op de zuidtoren bleef staan. Hij is met honderdzevenenvijftig meter tot 1884 het hoogste gebouw ter wereld geweest en er passen achtduizend mensen in.

Straatsburg staat op 1.215 aanlopen, en daar geldt het omgekeerde: de rivierhaven ligt aan de Rijn en de stad ligt tien kilometer westelijker aan de Ill. Er gaat een bus of tram naartoe; ga er niet van uit dat je vanaf de kade naar het Petite France-kwartier wandelt.

Datzelfde geldt voor Breisach, dat op 1.029 aanlopen staat en zelf een klein stadje is. Dat is de aanlegplaats voor de Zwarte Woud-excursie en voor Colmar in de Elzas, allebei een half uur rijden.

Koblenz, op 938 aanlopen, ligt op de plek waar de Moezel in de Rijn komt. Die landtong heet het Deutsches Eck en er staat een ruiterstandbeeld van vierendertig meter op; veel reizen splitsen hier, met een lus de Moezel op.

Aan de Nederlandse kant liggen Amsterdam, Nijmegen, Rotterdam, Dordrecht en Arnhem in de lijst, en verder Kinderdijk met zijn negentien molens uit 1740, die sinds 1997 op de Werelderfgoedlijst staan.

Een rivier die is rechtgetrokken

De Rijn zoals je hem vaart is voor een groot deel gemaakt, en dat is werk van één ingenieur.

Tussen Basel en Worms slingerde de rivier tot in de negentiende eeuw door een vlakte van kilometers breed, met eilanden, zijarmen en moerassen die elk hoogwater van vorm veranderden. Johann Gottfried Tulla begon in 1817 met het rechttrekken ervan: er zijn doorsteken gegraven, armen afgesloten en oevers vastgelegd.

Het traject werd daardoor honderd kilometer korter en de vlakte werd bewoonbaar; malaria verdween en er kwam landbouwgrond bij. Wat er ook gebeurde: het water ging sneller stromen, sneed zich dieper in, en de piek van een hoogwater komt sindsdien uren eerder en hoger aan.

Daarna is er nog een keer verbouwd. Tussen 1928 en 1977 is aan de Franse kant het Grand Canal d'Alsace aangelegd, met tien stuwen en sluizen, waardoor de scheepvaart tot Basel doorkon en er waterkracht werd gewonnen.

Wat je daarvan merkt: op het bovenste stuk vaar je door een kanaal met betonnen wanden en ga je door sluizen die je twintig meter omhoog of omlaag brengen. Dat is een ander landschap dan het dal bij de Loreley, en het gebeurt vaak 's nachts.

De rivier is bovendien schoner dan hij was. In 1986 liep bij een brand in Schweizerhalle bij Basel dertig ton bestrijdingsmiddel het water in; de aal stierf over honderden kilometers uit en de rivier heette in de kranten het riool van Europa. Er is daarna een verdrag gekomen dat de lozingen aanpakte, en sinds enkele jaren zwemt de zalm hier weer terug.

De beste tijd voor een riviercruise op de Rijn, de waterstand en het schip

Oktober telt 395 reizen, september 388 en december 292. Januari komt uit op 19 en februari op 40.

Dat najaar is het echte hoogseizoen van deze rivier: de wijnoogst, het weer en de kleur op de hellingen vallen samen. In december varen de kerstmarktreizen, waarbij je elke avond in een andere stad ligt; Keulen, Rüdesheim en Straatsburg zijn daarvoor de vaste namen.

April en augustus staan met bijna tweehonderd reizen ook goed vol. Het aanbod loopt hier dus vrijwel het hele jaar door, wat op de meeste rivieren niet zo is.

Waterstand is het risico dat bij deze rivier hoort. Bij droogte wordt het te ondiep bij het Kaub-punt in het middenrijndal, en dan kan een schip er niet langs; bij hoogwater passen de opbouw en de schoorsteen niet onder de bruggen door.

In beide gevallen wordt er omgeboekt: passagiers gaan per bus naar een schip aan de andere kant, of de route wordt omgedraaid. In de zomer van 2018 en opnieuw in 2022 is dat wekenlang gebeurd. Het geeft in de regel geen recht op teruggave; kijk hoe je verzekering ermee omgaat.

De schepen zijn honderdvijfendertig meter lang, want langer past niet in de sluizen, en ze varen met honderdvijftig tot tweehonderd passagiers. Er is geen zeedag: elke dag ligt het schip ergens, en er wordt vaak 's nachts gevaren.

De hutten op het onderste dek liggen half onder de waterlijn met een raam dat niet open kan; daarboven zit het Franse balkon, een raam dat over de volle breedte openschuift. Een echt balkon is zeldzaam, omdat dat ruimte kost in een romp die op de sluizen is gemaakt.

Waar je op moet letten

• De klassieke week is Amsterdam naar Basel; 1.492 reizen duren vijf tot zeven dagen.
• Stroomafwaarts heb je langere dagen aan wal.
• Sta op het zonnedek bij de Loreley; dat is het enige stuk dat je vanaf het schip ziet.
• Straatsburg en Breisach liggen niet aan de stad; daar is een bus nodig.
• Bij hoog of laag water gaat een traject per bus.
• Kijk of de terugreis vanaf Basel in de prijs zit.