Cruise Zuid-Georgia en de Zuidelijke Sandwicheilanden

Een eilandengroep zonder inwoners

Er zijn 93 boekbare reizen die Zuid-Georgia aandoen, en ze staan allemaal onder één vermelding. Er is ook maar één plek waar iets staat: King Edward Cove, met de verlaten walvisstations Grytviken en King Edward Point ernaast.

Dit gebied heeft geen bevolking. Er wonen een handvol mensen die er werken: een regeringsvertegenwoordiger, onderzoekers van de Britse Antarctische dienst, en in de zuidelijke zomer museumpersoneel. Er is geen dorp, geen weg buiten het station en geen winkel behalve de museumwinkel.

Het is Brits overzees gebied, bestuurd vanuit de Falklandeilanden, en het ligt op ongeveer veertienhonderd kilometer ten oosten daarvan. Het eiland zelf is honderdzeventig kilometer lang, voor meer dan de helft bedekt met ijs, en de Mount Paget komt tot bijna drieduizend meter.

81 van de 93 reizen duren vijftien dagen of langer. De goedkoopste begint bij €9.916 per persoon; bij de meeste bestemmingen op deze site ligt dat bedrag onder de duizend euro. Er varen vijftien schepen en dat zijn vrijwel zonder uitzondering expeditieschepen met een paar honderd passagiers.

De reden dat schepen hierheen varen

Er is één ding dat je hier ziet en dat elders in deze aantallen niet bestaat: koningspinguïns.

Bij St Andrews Bay staan er in het broedseizoen ongeveer honderdvijftigduizend paren op één strand, en bij Salisbury Plain enkele tienduizenden. Wat dat in de praktijk betekent is dat je van de vloedlijn tot aan de gletsjer in de verte een aaneengesloten vlakte van vogels ziet, met het geluid en de geur die daarbij horen.

De koningspinguïn broedt bovendien in een cyclus van veertien maanden, waardoor er altijd kuikens staan: bruine, wollige dieren die groter lijken dan hun ouders en die de bijnaam wolzakken hebben gekregen.

Daar tussendoor lopen zeeberen. Die zijn hier in de negentiende eeuw vrijwel uitgeroeid voor hun huid, tot er nog een paar tientallen over waren, en de populatie is sindsdien hersteld tot in de miljoenen. In december en januari verdedigen de mannetjes hun stuk strand en dat maakt een landing lastiger; gidsen houden dan afstand en werken met stokken om ze op afstand te houden.

Verder liggen er zeeolifanten, broeden er albatrossen op de zuidelijke uitlopers, en zijn de walvissen terug: bultruggen en zelfs blauwe vinvissen worden in toenemende aantallen rond het eiland gezien.

Wat er van de walvisvaart over is

Die walvissen zijn er niet altijd geweest, en dat is de andere helft van het verhaal.

In 1904 stichtte de Noor Carl Anton Larsen Grytviken, het eerste walvisstation op het eiland. Er volgden er nog zes. In zestig jaar zijn er vanaf deze stations meer dan honderdvijfenzeventigduizend walvissen verwerkt, en dat heeft de populaties in de zuidelijke oceaan tot bijna niets teruggebracht.

In 1965 sloot het laatste station omdat er niet genoeg dieren meer te vangen waren. Alles bleef staan.

Wat je nu ziet: tanks, ketels, scheepsrompen op het strand en de rails waarover de karkassen werden getrokken, allemaal roestend in de zeewind. De andere stations zijn wegens instortingsgevaar gesloten voor bezoek en je vaart er langs; Grytviken is opgeruimd tot het veilig was en daar mag je lopen.

Er staat een houten kerk uit 1913 die door de walvisvaarders is neergezet en die nog altijd wordt onderhouden. In het museum ernaast, in het huis van de stationsmanager, staat de geschiedenis van de vangst en van de expedities.

Bij de kerk hangen de klokken die je zelf mag luiden. Er is ook een postkantoor met een eigen stempel, en dat is voor een verzamelaar de reden om aan wal te gaan.

Het graf waar iedereen op afkomt

Op het kerkhof van Grytviken, tussen de graven van Noorse walvisvaarders, ligt Ernest Shackleton.

Zijn schip Endurance werd in 1915 in het pakijs van de Weddellzee verpletterd. Met achtentwintig man kwam hij op Elephant Island terecht, van waaruit hij met vijf mannen in een open reddingsboot van zeven meter dertienhonderd kilometer over de ergste zee ter wereld naar dit eiland voer.

Ze kwamen aan de verkeerde kant aan land. Om hulp te halen liepen Shackleton, Frank Worsley en Tom Crean in zesendertig uur dwars over het eiland naar het walvisstation Stromness, over gletsjers en bergkammen die nooit eerder waren overgestoken, met schroeven uit het scheepsdek in hun schoenzolen als stijgijzers.

Iedereen van de bemanning is levend thuisgekomen. In 1922 kwam Shackleton hier op zijn volgende expeditie terug, kreeg aan boord van de Quest een hartaanval en stierf op zevenenveertigjarige leeftijd; zijn vrouw liet hem hier begraven.

Wat er bij het graf gebeurt is een gewoonte geworden: de passagiers krijgen een glas whisky en brengen een toost uit. Naast hem ligt de as van Frank Wild, zijn plaatsvervanger, die in 2011 uit Zuid-Afrika is overgebracht.

Het laatste stuk van de tocht over het eiland, van Fortuna Bay naar Stromness, wordt door sommige schepen als wandeling aangeboden. Dat is een uur of vijf en het is de enige plek waar je letterlijk in zijn voetsporen loopt.

Een eiland dat is schoongemaakt

Met de walvisvaarders kwamen ratten mee, en die hebben bijna een eeuw lang de nesten van grondbroedende vogels leeggehaald.

Tussen 2011 en 2015 is daar iets aan gedaan dat qua schaal zijn weerga niet kende: vanuit helikopters is over een gebied van meer dan duizend vierkante kilometer aas uitgestrooid, in etappes, waarbij de gletsjers als natuurlijke scheidingswanden dienden. In 2018 is het gebied na uitgebreide controle rattenvrij verklaard.

Ook de rendieren zijn weggehaald. Die waren rond 1911 door Noren uitgezet voor het vlees en de jacht, en ze vraten de vegetatie kaal; tussen 2013 en 2017 zijn ze verwijderd.

Wat het heeft opgeleverd: de Zuid-Georgische pieper, de enige zangvogel die op deze breedte broedt en die alleen hier voorkomt, broedt weer op het hoofdeiland in plaats van op de rattenvrije eilandjes. Hetzelfde geldt voor de Zuid-Georgische pijlstaart, een eend die nergens anders voorkomt.

Daarom is de biosecurity aan boord streng, en dat merk je. Voordat je aan land gaat wordt je kleding gestofzuigd, worden klittenband, zakken en naden gecontroleerd op zaden, en gaan je laarzen door een ontsmettingsbad. Je mag niets eten aan wal en niets meenemen; een enkel zaadje in een broekzoom kan een plant introduceren die er niet hoort.

Dat is geen formaliteit die je kunt overslaan. De bezoekersregels worden door de overheid van het gebied opgelegd en er wordt op toegezien.

Wat er in 1982 gebeurde

Er is één moderne gebeurtenis die dit lege eiland op het journaal heeft gebracht.

In maart 1982 landde een groep Argentijnse schroothandelaren bij het verlaten station Leith om metaal te bergen, met een contract op zak, en hesen daar de Argentijnse vlag. Wat volgde liep uit op de bezetting van het eiland en op de Falklandoorlog.

Argentijnse troepen namen Grytviken in na een gevecht met een handvol Britse mariniers. Drie weken later hebben de Britten het gebied heroverd; die operatie duurde een dag.

Wat je daarvan ziet is weinig, en dat is de bedoeling geweest. Er staat een klein gedenkteken en de gebouwen zijn hersteld.

Het bestuur zit sindsdien op King Edward Point, waar ook een onderzoeksstation is dat de visserij en de zeezoogdieren volgt. De inkomsten van het gebied komen uit visserijvergunningen, postzegels en de bezoekersheffing die per passagier wordt betaald.

Seizoen en praktische zaken

November telt 21 reizen, januari 20 en februari 16. Van april tot en met september komt de teller op nul.

Dat is geen keuze van de rederijen maar van het ijs. Dit is de zuidelijke zomer en daarbuiten is het gebied niet te bereiken; er varen geen schepen en er is geen luchthaven.

De vertrekhavens zijn Ushuaia, Puerto Williams en Buenos Aires, met Ushuaia op 31 en Buenos Aires op 17. Vrijwel elke reis combineert dit eiland met de Antarctica-route en de Falklandeilanden, en dat is de reden dat de reizen zo lang zijn: alleen de oversteek van Ushuaia hierheen kost al dagen.

Het weer is het hele jaar koud en er kan op elk moment sneeuw vallen. In de zomer ligt de temperatuur tussen het vriespunt en een graad of acht, en het waait vrijwel altijd.

Waar je rekening mee moet houden is dat landingen vervallen. Er is geen kade voor zeeschepen; alles gaat met zodiacs, en bij branding of wind gaat het niet door. Een reis met vier geplande landingen kan er twee opleveren, en dat is geen fout van de rederij.

De rederijen zijn Hurtigruten Expeditions, Silversea Cruises, Scenic Ocean Cruises en Hapag-Lloyd Cruises. Er is geen visum nodig maar wel een vergunning voor het schip, en die regelt de rederij; passagiers betalen een landingsheffing die meestal in de reissom zit.

Neem laarzen mee die tot over de kuit komen, want je stapt in het water uit de boot, en een verrekijker. Er is geen mobiel bereik en de wifi aan boord werkt op satelliet.

Waar je op moet letten

• Er wonen geen inwoners; alles gaat via het schip.
• Landingen kunnen vervallen door wind en branding, en dat gebeurt regelmatig.
• De biosecurity is streng: kleding stofzuigen, laarzen ontsmetten, niets eten aan wal.
• Van april tot en met september vaart er niets.
• Neem hoge laarzen en een verrekijker mee.
• Bijna elke reis combineert dit met Antarctica; reken op drie weken.