Cruises naar Mannheim

Een stad zonder straatnamen

Er komen 357 reizen langs in Mannheim en er vertrekt er geen enkele. Wie hier de weg vraagt, krijgt geen straatnaam maar een code: C4, of L7, of U2.

De binnenstad is vanaf 1606 aangelegd als een raster van honderdvierendertig blokken, en die blokken hebben in plaats van straatnamen een letter en een cijfer. De letters lopen vanaf het paleis naar buiten, aan weerskanten van een middenas.

Een adres is dus geen straat met een huisnummer maar een blok met een huisnummer. Voor bezoekers is dat verwarrend en voor inwoners vanzelfsprekend; er zijn geen plannen het te veranderen.

Het idee kwam van de keurvorst die de stad als vesting liet aanleggen: een raster is makkelijker te verdedigen en te bebouwen dan een gegroeide binnenstad. Mannheim is daarmee een van de weinige Europese steden die op de tekentafel is ontstaan.

Aan het eind van dat raster staat het slot uit de achttiende eeuw, met een gevel van ruim vierhonderd meter. Het is een van de grootste barokpaleizen van Europa en is nu grotendeels universiteit.

Hier begon de fiets, en de auto

Twee uitvindingen die de wereld hebben veranderd, zijn allebei in deze stad voor het eerst de straat op gegaan.

In juni 1817 reed Karl Drais hier op een houten toestel met twee wielen achter elkaar, waarop je zat en dat je met je voeten afzette. Pedalen had het nog niet, maar het balanceren op twee wielen was nieuw en het is de voorloper van elke fiets.

De aanleiding was somber. Het jaar ervoor was er wereldwijd misoogst na de uitbarsting van een vulkaan in Indonesië, en er waren zoveel paarden geslacht of gestorven dat er behoefte was aan vervoer zonder dier.

Bijna zeventig jaar later, in 1886, meldde Carl Benz in dezelfde stad een patent aan op een rijtuig met een verbrandingsmotor. Dat geldt als de eerste auto.

Het was zijn vrouw Bertha die er in 1888 zonder zijn medeweten de eerste lange rit mee maakte, honderdzes kilometer naar Pforzheim en terug, met hun twee zoons. Ze kocht onderweg brandstof bij een apotheek en liet een schoenmaker de remblokken van leer voorzien; die rit maakte de uitvinding pas bekend.

Een watertoren als middelpunt

Aan de rand van het raster ligt een plein dat als één ontwerp is neergezet.

In het midden staat een watertoren uit 1889 van zestig meter, van zandsteen, met een koepel en een beeld van een watergodin erop. Eromheen liggen gebogen zuilengangen, fonteinen en bloemperken in jugendstil.

Het geheel is aangelegd voor een tentoonstelling in 1907 en is als ensemble bewaard gebleven. Het geldt als het zinnebeeld van de stad en het is 's avonds verlicht.

Mannheim is in de oorlog voor een groot deel verwoest en daarna zakelijk herbouwd; het raster is gebleven maar de bebouwing erin is grotendeels naoorlogs.

Dat maakt de stad minder fotogeniek dan de buursteden aan de Rijn, en het is eerlijk om dat te zeggen. Wat er staat is een werkstad met een universiteit, industrie en een groot muziekleven.

Heidelberg ligt op twintig kilometer

Voor de meeste passagiers is dit de aanlegplaats voor een uitstapje en niet de bestemming zelf.

Heidelberg ligt op twintig kilometer aan de Neckar, ongeveer een half uur rijden. Daar staat een kasteelruïne boven de rivier, met een wijnvat van tweehonderdtwintigduizend liter in de kelder, en er ligt een oude stad met een universiteit uit 1386, de oudste van Duitsland.

Dat de ruïne een ruïne is, komt door de Fransen: het kasteel is in 1689 en 1693 opgeblazen en daarna door bliksem getroffen. Er is in de negentiende eeuw besloten het niet te herbouwen omdat men de ruïne mooier vond.

De andere kant op ligt de Palts met de Duitse wijnroute, en zuidelijker Speyer met zijn dom.

Vanaf de kade is het centrum van Mannheim in een kwartier te lopen. Wij hebben de afstanden, reistijden en tarieven niet ter plaatse gecontroleerd.

Najaar en kerstmarkt

Oktober telt 66 reizen, september 58 en december 53. In januari en februari komt hier niets langs en in maart 3.

Dat december meedoet met de najaarsmaanden zijn de kerstmarktreizen op de Rijn; de markt staat rond de watertoren en op het paradeplein.

216 van de 357 reizen duren zes tot negen dagen; dat is de Rijnweek tussen Amsterdam en Bazel. 48 duren hoogstens vijf dagen, wat korte tochten zijn.

Ze vertrekken uit Bazel (150), Straatsburg (58) en Amsterdam (56). De havens die het vaakst op dezelfde reizen staan zijn Koblenz, Strasbourg, Basel en Keulen, met Koblenz op 234 en Kehl op 126.

Waar je op moet letten

• Adressen zijn een letter en een cijfer, geen straatnaam.
• Heidelberg ligt op een half uur en is de meest geboekte excursie.
• De binnenstad is naoorlogs; verwacht geen vakwerk.
• Het centrum is te lopen vanaf de kade.
• September, oktober en december zijn de drukste maanden.