Cruise Litouwen

Eén haven, en een zandtong van honderd kilometer

Er zijn 343 boekbare reizen die Litouwen aandoen, en ze komen allemaal in Klaipeda. Er is geen tweede haven, want het land heeft negentig kilometer kust en daar ligt maar één zeehaven aan.

Die haven ligt aan een zeestraat van vierhonderd meter breed, tussen het vasteland en een zandtong die er honderd kilometer voor ligt. Schepen varen die straat door en meren af aan de stadskant; vanaf de kade is het tien minuten lopen naar de oude stad.

146 van de 343 reizen duren tien tot veertien dagen en 106 vijftien dagen of langer. De goedkoopste begint bij €987 per persoon.

Juni telt 81 reizen, augustus 72 en juli 61. Februari en maart komen allebei uit op nul. Dat is het gewone Oostzeepatroon: licht en warmte in de zomer, ijs en donker in de winter.

De Koerse Schoorwal

De zandtong voor de kust is het bijzonderste van deze bestemming en hij staat sinds 2000 op de Werelderfgoedlijst.

Het is een strook duin van achtennegentig kilometer lang en op het smalste punt driehonderdvijftig meter breed, die de Oostzee van een lagune scheidt. De helft hoort bij Litouwen en de helft bij Rusland; de grens ligt halverwege.

Wat er staat zijn de hoogste stuifduinen van Europa, tot zestig meter. Die hebben in de achttiende en negentiende eeuw veertien dorpen bedolven: het bos was gekapt voor scheepsbouw, het zand kwam los en schoof met een paar meter per jaar oostwaarts.

Vanaf 1825 is er een herbeplantingsprogramma begonnen dat tweehonderd jaar heeft geduurd en dat het zand tot staan heeft gebracht met dennen, wilgen en helm. Dat werk gaat nog steeds door, want zonder onderhoud begint het opnieuw te schuiven.

Nida, het bekendste dorp, ligt aan de lagunekant en heeft houten vissershuizen in blauw en rood met snijwerk op de gevel. Thomas Mann heeft er tussen 1930 en 1932 een zomerhuis gehad, met uitzicht over de lagune; dat is nu museum.

Erheen komen vanaf Klaipeda is eenvoudig: er vaart elk halfuur een pont over de straat en dan is het vijftig kilometer over de tong, ongeveer een uur. Dat maakt het een halve dag.

Klaipeda heette Memel

De stad is in 1252 gesticht door de Duitse Orde en heeft daarna zevenhonderd jaar Memel geheten.

Het was de noordelijkste stad van Pruisen en later van het Duitse Rijk, en de oude binnenstad is daar naar gebouwd: vakwerkpanden, pakhuizen met hijsbalken en een rechthoekig stratenplan rond het Theaterplein.

Na de Eerste Wereldoorlog is het gebied van Duitsland afgenomen en in 1923 door Litouwen bezet; in 1939 heeft Duitsland het weer opgeëist. Aan het eind van de Tweede Wereldoorlog is de stad grotendeels verwoest en is de Duitse bevolking vertrokken of verdreven.

Wat er nu staat is deels herbouwd en deels naoorlogs. De oude kern is klein maar aardig, met de Ännchen-van-Tharau-fontein op het Theaterplein, die naar een zeventiende-eeuws liefdesliedje verwijst.

Aan de overkant van het water ligt het maritiem museum in een negentiende-eeuws fort, met een aquarium en een dolfinarium. Dat is met dezelfde pont bereikbaar.

Wat je in de stad verder tegenkomt zijn kleine bronzen beeldjes die door de oude stad verspreid staan: een muis, een schoorsteenveger, een spookje dat onder een kade vandaan klimt. Er is een routekaart voor.

Barnsteen komt hier vandaan

De Oostzeekust levert het overgrote deel van het barnsteen op de wereldmarkt, en deze strook is er het middelpunt van.

Het is versteend hars van naaldbomen die hier veertig miljoen jaar geleden groeiden, in een bos dat door zeespiegelstijging is verdwenen. Het hars is in de bodem terechtgekomen, door de zee uitgespoeld en spoelt sindsdien aan, vooral na najaarsstormen.

Wat het waardevol maakt zijn de insluitsels. Er zitten insecten, spinnen, veren en plantendelen in die op het moment van insluiting nog leefden, en die zijn zo gaaf bewaard dat er soorten uit zijn beschreven die nergens anders van bekend zijn.

In Palanga, dertig kilometer noordelijk van Klaipeda, staat een barnsteenmuseum in een paleis uit 1897 met een park eromheen dat door een Franse tuinarchitect is aangelegd. Er liggen ruim vijfentwintigduizend stukken.

Bij het kopen: echt barnsteen drijft in sterk zout water, plastic niet, en het ruikt bij wrijving naar hars. Verse breuk is dof en niet glanzend. Op de markt liggen veel imitaties.

Er is nog een gebruik dat je op de kust ziet. Na een storm lopen mensen met schepnetten door de branding om het opgespoelde wier te doorzoeken, want daar zit het barnsteen tussen.

Wat er verder in dit land ligt

Vilnius, de hoofdstad, ligt driehonderd kilometer oostelijk en is vanaf de kust geen dagtocht. Dat is jammer, want de barokke binnenstad staat sinds 1994 op de Werelderfgoedlijst en is een van de grootste van Oost-Europa.

Wat wel binnen bereik ligt maar krap is: de Berg der Kruisen bij Šiauliai, honderdvijftig kilometer, tweeënhalf uur per richting. Dat is een heuvel waar sinds de negentiende eeuw kruisen worden neergezet; er staan er inmiddels meer dan honderdduizend, van houten kruisjes van tien centimeter tot metalen van meters hoog.

Het Sovjetbestuur heeft die heuvel drie keer met bulldozers geruimd, in 1961, 1973 en 1975, en er is telkens binnen dagen opnieuw gebouwd. Dat is de reden dat de plek betekenis heeft gekregen die verder gaat dan het religieuze.

Litouwen was in de veertiende eeuw naar oppervlakte het grootste land van Europa, van de Oostzee tot de Zwarte Zee, in een unie met Polen die tot 1795 heeft bestaan. Het was ook het laatste land van Europa dat het christendom aannam, in 1387.

In de twintigste eeuw is het door dezelfde reeks gegaan als de buurlanden: onafhankelijk in 1918, bezet in 1940, en het eerste land dat zich in maart 1990 onafhankelijk verklaarde van de Sovjet-Unie, een jaar voordat die uiteenviel.

Praktisch

De rederijen zijn Princess Cruises, MSC Cruises, Silversea Cruises en Seabourn, met MSC op 75 reizen, Princess op 56 en Silversea op 33. Er varen veertig verschillende schepen.

De vertrekhavens zijn Kopenhagen, Southampton en Stockholm. Kopenhagen staat op 123, Warnemünde op 37 en Stockholm op 36. De klassieke Oostzeeroute doet Kopenhagen, Stockholm, Helsinki, Tallinn, Riga en Klaipeda in tien tot veertien dagen.

Litouwen zit in de Europese Unie en in de eurozone, dus euro's, Europese roaming en de Europese zorgpas. Pinnen kan overal en contant geld is nauwelijks nodig.

Prijzen liggen onder het Nederlandse niveau. Engels wordt door jongere mensen goed gesproken; Russisch en Pools zijn de tweede talen van oudere generaties.

De landstaal is Litouws, en dat is taalkundig het meest opmerkelijke van dit land: het is de meest archaïsche levende Indo-Europese taal en heeft vormen bewaard die verder alleen in het Sanskriet voorkomen. Voor taalkundigen is dat de reden dat het bestudeerd wordt.

Neem een jas mee, ook in juli. De wind komt hier van de open Oostzee en op de duinen is het altijd koeler dan in de stad.

Eén ding over de lagune achter de zandtong dat het bezoek verandert. Het Koerse Haf is honderdvijftig kilometer lang en gemiddeld nog geen vier meter diep, en het water is er zoet doordat de Memel er in uitkomt. Daardoor vriest het in de winter dicht en wordt er op het ijs gevist, en in de zomer is het warmer dan de zee ernaast.

De vissers van Nida gebruikten er tot in de twintigste eeuw platbodems met een gekleurd houten windvaantje op de mast, de kurenwimpel, waarin met symbolen stond uit welk dorp de boot kwam. Dat was verplicht voor de controle op visrechten. Er staan er nog een aantal in het dorp en er varen replica's.

Waar je op moet letten

• De Koerse Schoorwal is een halve dag en de moeite waard; de pont vaart elk halfuur.
• De oude stad ligt op tien minuten lopen van de kade.
• Vilnius is geen dagtocht; dat ligt driehonderd kilometer oostelijk.
• Barnsteen drijft in zout water; plastic niet.
• Buiten mei tot september vaart er vrijwel niets.
• Euro's, roaming als thuis, overal pinnen.