Cruises naar Kom Ombo

Een tempel voor twee goden tegelijk

Er komen 168 riviercruises langs in Kom Ombo, veertig kilometer ten noorden van Aswan aan de Nijl.

De tempel staat op een heuvel aan de bocht van de rivier, en het schip legt aan de voet aan; je loopt in vijf minuten naar boven. Dat maakt dit de eenvoudigste stop van een Nijlreis.

Wat je ziet is een gebouw dat op geen enkele andere Egyptische tempel lijkt: het is volledig dubbel. Er zijn twee ingangen, twee zuilenhallen, twee heiligdommen, en een middenas die alles in twee spiegelbeeldige helften verdeelt.

De rechterhelft is gewijd aan Sobek, de krokodilgod, en de linkerhelft aan Haroeris, een verschijningsvorm van Horus met een valkenkop. Die twee zijn in de mythologie elkaars tegenpolen en delen hier één gebouw.

De rederijen zijn Uniworld River Cruises. Wat er verder op dezelfde reizen staat is Luxor, Edfu, Esna en Aswan.

Waarom hier krokodillen werden vereerd

Bij deze bocht in de Nijl lagen zandbanken waar krokodillen zich in de zon legden, en dat verklaart de tempel.

Sobek werd vereerd om hem gunstig te stemmen: hij stond voor de kracht van de rivier en voor de vruchtbaarheid van het slib, en tegelijk voor het gevaar. Wie langs deze oevers werkte, had daar dagelijks mee te maken.

In de heilige vijver bij de tempel werden krokodillen gehouden die als levende vertegenwoordigers van de god golden. Ze werden gevoerd, kregen sieraden en werden na hun dood gemummificeerd.

Er zijn er honderden gevonden. In een museum naast de tempel liggen er tientallen tentoongesteld, van jonge dieren tot exemplaren van meerdere meters, met de windsels er nog omheen.

De Nijlkrokodil kwam tot in de negentiende eeuw tot in de delta voor. Sinds de bouw van de stuwdammen zit hij alleen nog boven Aswan, in het Nassermeer; in het stuk rivier waar je vaart is hij verdwenen.

Wat de tempel verder bijzonder maakt is de ouderdom in Egyptische termen: hij is jong. De bouw is begonnen rond 180 voor Christus onder de Ptolemaeën, de Griekse dynastie die na Alexander de Grote regeerde, en is doorgegaan tot in de Romeinse tijd.

De muur met de instrumenten

Op de achterwand van de tempel staat een reliëf dat in elk medisch handboek over de oudheid opduikt.

Het toont een reeks voorwerpen: messen, haken, een zaag, weegschalen, een zuignap, potjes en wat als een set tangen wordt gelezen. Ernaast zitten twee figuren op een stoel.

Het wordt gebruikt als bewijs dat er in het oude Egypte werd geopereerd, en dat is deels waar en deels overdreven. Egyptische geneeskunde stond hoog aangeschreven in de antieke wereld en er zijn papyri met beschrijvingen van wondbehandeling en breuken; wat er precies met deze voorwerpen is gedaan, staat er niet bij.

Er is ook discussie over of het instrumenten zijn of rituele voorwerpen. Gidsen vertellen meestal de eerste versie en dat is te stellig.

Op dezelfde wand staat een kalender die de feestdagen per maand opsomt, en er staat een afbeelding van iets wat als een geboortestoel wordt uitgelegd.

Wat er verder te zien is: een nilometer, een ronde put met treden waarmee de waterstand van de rivier werd gemeten. Die stand bepaalde de belastingheffing van dat jaar, want een hoge overstroming betekende een goede oogst.

Wat er van de tempel over is

Kom Ombo heeft meer geleden dan de meeste Egyptische tempels en dat zie je.

De rivier heeft de voorkant weggeslagen; een deel van het voorhof ligt in het water. Daarnaast zijn er blokken weggehaald voor een suikerfabriek in de negentiende eeuw en heeft een aardbeving schade aangericht.

Wat overeind staat zijn de zuilenhallen met beschilderde kapitelen, waarvan op sommige nog kleur zit: blauw, groen en okergeel op het gips.

De reliëfs zijn op veel plekken weggehakt. Dat is gebeurd door vroege christenen die de afbeeldingen van de oude goden onbruikbaar wilden maken, en later door mensen die het gemalen steen als medicijn gebruikten.

Er is een deel van het complex dat het beste bewaard is gebleven: de binnenmuur van de omgang, waar de figuren scherp zijn en waar de dubbele opzet het duidelijkst is.

De tempel wordt 's avonds verlicht, en de meeste schepen leggen daarom aan het einde van de middag aan; dat is meteen het aangenaamste moment qua temperatuur.

Het dorp en de streek

Kom Ombo zelf is een plaats van zeventigduizend inwoners die van suikerriet leeft.

De vlakte hier is breder dan elders langs de rivier en daardoor is er meer landbouwgrond. Er staat een suikerfabriek en er rijden smalspoortreintjes met riet naar de fabriek; die zie je vanaf de weg.

In de streek wonen Nubiërs die na de bouw van de hoge dam bij Aswan zijn verplaatst. Hun dorpen lagen in het gebied dat door het Nassermeer is overstroomd; er zijn er tienduizenden hierheen gebracht, in nieuwe dorpen die de overheid bouwde.

Wat je daarvan merkt is de bouwstijl: huizen met koepeldaken en met felgekleurde gevels, die verschillen van de rest van Egypte.

Buiten de tempel is er voor bezoekers weinig te doen. Er staan kraampjes bij de uitgang waar hard wordt verkocht; onderhandelen hoort erbij en beginnen rond een derde van de vraagprijs is gebruikelijk.

Neem kleine biljetten mee voor de fooien. In Egypte hoort baksjisj bij vrijwel elke dienst.

Wanneer de schepen komen

Oktober telt 21 reizen, november 17 en december 17. In juli komt hier niets langs.

Dat is de hitte: in de zomer loopt het in deze streek op naar boven de veertig graden, en de tempel ligt open in de zon zonder een boom in de buurt.

Van november tot maart is het vijfentwintig tot dertig graden overdag en 's nachts fris. Dat is het seizoen, en dan liggen er ook de meeste schepen.

Neem water mee, een hoed en bedekkende kleding die luchtig is. Schouders en knieën bedekt is in Egypte de norm en het beschermt tegen de zon.

De aanlegplaats ligt aan de voet van de tempel, dus je hebt geen bus nodig. Dat is uitzonderlijk: bij de meeste tempels op deze route is dat wel zo.

Bij drukte liggen er meerdere schepen naast elkaar en loop je door de salon van een ander schip naar de wal. Dat hoort erbij op de Nijl.

Het bezoek duurt ongeveer anderhalf uur inclusief het museum. Wie het overslaat, blijft aan boord en ziet de tempel vanaf het zonnedek liggen; ook dat is een aanblik.