Cruises naar Surabaya, Java

De belangrijkste haven van Nederlands-Indie

Er komen 76 reizen langs in Surabaya, Java en er vertrekt er geen enkele. Voor een Nederlandse bezoeker is dit een van de zwaarst beladen aanloophavens in dit hele aanbod.

Deze stad van ruim drie miljoen inwoners was in de negentiende en het begin van de twintigste eeuw de grootste stad en de belangrijkste haven van de kolonie, groter en drukker dan Batavia. Hier lag de marinewerf, hier lag de handelsvloot en hier werd de suiker van Oost-Java verscheept.

Wat daarvan over is staat in de oude benedenstad, aan weerszijden van een rivier die door het centrum loopt. Er staan kantoorgebouwen, pakhuizen en een enkele societeit uit die tijd, deels vervallen en deels opgeknapt.

De rode brug die daar over de rivier ligt is het middelpunt. Aan de ene kant lag de Europese wijk, aan de andere kant de Chinese en de Arabische, en die driedeling is aan het straatbeeld nog af te lezen.

De kade waar het schip afmeert ligt ongeveer vijf kilometer ten noorden van dat centrum. Zevenentwintig reizen komen van de grootste aanbieder hier en eenentwintig van de tweede, en tweeentwintig reizen beginnen in Singapore.

De prijzen lopen van tweeduizend negenenvijftig euro tot drieentachtigduizend vijfhonderdnegenenveertig, en bij elf van de drieenzeventig reizen ontbreekt het bedrag.

27 februari 1942

Vanuit deze haven is op 27 februari 1942 een vloot uitgevaren die dezelfde dag grotendeels is vernietigd, en dat is voor Nederland de zwaarste zeeslag van de twintigste eeuw geweest.

Het was een samengesteld eskader van Nederlandse, Britse, Amerikaanse en Australische schepen onder Nederlands bevel, dat een Japanse invasievloot moest tegenhouden. De schepen kwamen uit vier marines, spraken verschillende talen en hadden nooit samen geoefend.

De slag duurde met onderbrekingen zeven uur. De twee Nederlandse kruisers zijn in de nacht door torpedo's getroffen en gezonken; de bevelhebber gaf de overige schepen opdracht door te varen en is met zijn schip ten onder gegaan.

Er zijn die nacht en de dagen erna ongeveer tweeduizend driehonderd geallieerde zeelieden omgekomen, van wie ruim negenhonderd Nederlanders. Java viel binnen twee weken.

De wrakken lagen zeventig meter diep en golden als zeemansgraf. In 2016 bleek bij een onderzoeksduik dat er van twee van de drie Nederlandse schepen vrijwel niets meer op de bodem lag: zij zijn illegaal geborgen en als schroot verkocht.

Er staat in de stad een monument en er is een jaarlijkse herdenking. Voor wie familie heeft die in die jaren in Indie zat, is dit de plek waar dat verhaal begint.

De tiende november

Er is in deze stad nog een datum die hier veel zwaarder weegt dan die van 1942, en dat is 10 november 1945.

Na de Japanse capitulatie hadden Indonesische nationalisten de onafhankelijkheid uitgeroepen en het bestuur overgenomen. Britse troepen landden hier om de orde te herstellen en de geinterneerden te bevrijden; toen hun bevelhebber werd gedood, volgde een ultimatum.

De stad weigerde en er is drie weken gevochten, huis voor huis, met vliegtuigen en scheepsgeschut tegen slecht bewapende milities. De schattingen van het aantal Indonesische doden lopen van zesduizend tot ver daarboven, en honderdduizenden mensen zijn de stad uit gevlucht.

Die dag is in Indonesie de nationale heldendag. Dit is de stad van de helden, en dat staat op de borden bij de invalswegen.

Enkele weken eerder was hier iets gebeurd dat elke Indonesische scholier kent. Op het dak van het grote hotel aan de hoofdstraat werd de Nederlandse vlag gehesen; een menigte klom naar boven en scheurde de blauwe baan eraf, zodat er een rood-witte vlag overbleef.

Dat hotel staat er nog en is in bedrijf. Er is een gedenkteken bij en er staat een groot monument in het centrum.

Een weeshuis dat een sigarettenfabriek werd

In de oude stad staat een gebouw uit 1858 dat oorspronkelijk een Nederlands weeshuis was en dat sinds 1932 een fabriek is.

Wat daar wordt gemaakt is de Indonesische kruidnagelsigaret. Die wordt met de hand gerold, en dat gaat zo snel dat een geoefende medewerkster er enkele honderden per uur haalt; je kijkt vanaf een galerij op de werkvloer uit.

Het bedrijf is opgericht door een Chinese immigrant en is uitgegroeid tot een van de grootste van het land. In het voorhuis zit een museum met de geschiedenis ervan, en er is een cafe.

Het is gratis en het ligt in de oude stad, dus het is met een wandeling daar te combineren. Of je het wilt zien is een eigen afweging, en het is wel een van de weinige plekken waar je een Indonesische fabriek van binnen ziet.

Op loopafstand ligt de Arabische wijk rond een moskee uit de vijftiende eeuw, met een overdekte markt in de aanloopstraten waar dadels, parfum en gebedskleding worden verkocht. Dat is het drukste en levendigste stuk van de stad.

De vulkaan die net niet past

Op ongeveer honderd kilometer ten zuiden ligt de bekendste bezienswaardigheid van Oost-Java, en de vraag is of die binnen je aanlegtijd valt.

Het gaat om een vulkanische kom van tien kilometer doorsnede met een vlakte van vulkanisch zand erin, waar drie kegels uit oprijzen. De middelste rookt onafgebroken en daar loop je met een trap van tweehonderdvijftig treden naartoe.

Het wordt vrijwel altijd bij zonsopgang gedaan, want dan hangt de mist in de kom en steken de toppen erbovenuit. Dat betekent vertrekken om een uur of twee 's nachts.

Vanaf een cruiseschip is dat alleen mogelijk als je schip er de avond ervoor al ligt of pas laat vertrekt. Reken op drie uur rijden heen, een steile rit met terreinwagens over het laatste stuk en drie uur terug.

Wie dat te veel is: er wordt 10 maanden per jaar aangelegd, met januari op zeventien, februari op twaalf en maart op elf; in juni en augustus komt hier niets. Dat is het droge seizoen en dan is de kans op een heldere ochtend het grootst. Wij hebben de afstanden, rijtijden, openingstijden en tarieven niet ter plaatse gecontroleerd.

Waar je op moet letten

• De oude benedenstad ligt op vijf kilometer van de kade.
• De vulkaan kost een nacht en een dag. Dat past alleen bij een lange aanloop.
• Januari tot en met maart is het drukst; in juni en augustus komt hier niets.
• Er vertrekt hier niets. Bijna een derde van de reizen begint in Singapore.
• Bedek schouders en knieen als je de moskeewijk in gaat.
• Neem contant geld mee; buiten de winkelcentra wordt weinig met kaart betaald.