Cruises naar Gdansk

Een binnenstad die is nagebouwd

Er komen 234 reizen langs in Gdansk en er vertrekt er geen enkele. De oude stad ziet eruit alsof zij eeuwen heeft doorstaan, en dat is precies wat zij niet heeft.

In maart 1945 werd de stad tijdens de gevechten om Oost-Pruisen grotendeels verwoest. Van het historische centrum bleef naar schatting negentig procent in puin achter.

Wat er daarna gebeurde is ongebruikelijk. In plaats van modern te bouwen, is de hoofdstraat opnieuw opgetrokken zoals hij eruitzag, met de smalle koopmanshuizen en hun getrapte gevels, gereconstrueerd naar oude foto's, prenten en schilderijen.

Daarbij is een keuze gemaakt: de negentiende-eeuwse toevoegingen zijn weggelaten en de gevels zijn teruggebracht naar hun zeventiende-eeuwse vorm, de tijd waarin de stad rijk was van het graan. Wat je ziet is dus geen bevroren moment maar een gekozen moment.

De achterkanten van diezelfde huizen zijn gewone naoorlogse bouw. Loop een zijstraat in en het verschil is meteen zichtbaar.

Waar de oorlog begon

Aan de monding van de havengeul ligt een schiereiland met een monument, en daar is op 1 september 1939 om kwart voor vijf 's ochtends de Tweede Wereldoorlog begonnen.

Op Westerplatte lag een Pools munitiedepot met een garnizoen van ongeveer tweehonderd man. Het Duitse schoolschip Schleswig-Holstein, dat op bezoek lag, opende het vuur op het depot.

De verdedigers hielden het zeven dagen vol tegen een overmacht met artillerie en luchtsteun, terwijl er op twaalf uur was gerekend. Dat verzet is in Polen een nationaal ijkpunt geworden.

Gdansk heette toen Danzig en was sinds 1920 een Vrije Stad onder toezicht van de Volkenbond: geen Duitsland, geen Polen, met een eigen munt en postzegels. Die constructie was bedoeld om Polen toegang tot zee te geven zonder een Duitse stad af te staan, en zij werkte niet.

Van het depot staan de ruïnes er nog. Wij hebben de openingstijden, tarieven en reistijden niet ter plaatse gecontroleerd.

Een werf waar het Oostblok begon te scheuren

Een paar kilometer verderop ligt de scheepswerf, en daar is in augustus 1980 iets gebeurd waarvan de gevolgen tot Berlijn reikten.

Na een prijsverhoging voor vlees legden de arbeiders het werk neer en bezetten zij de werf. Er kwamen tientallen andere bedrijven bij, en de eisen gingen al snel verder dan lonen.

Op 31 augustus tekende de regering een akkoord waarin het recht op een vakbond buiten de partij werd erkend. Dat was in het Oostblok niet eerder gebeurd.

De bond die daaruit voortkwam, Solidarnosc, had binnen een jaar bijna tien miljoen leden, ongeveer een kwart van de bevolking. In december 1981 werd de staat van beleg afgekondigd en ging de bond ondergronds, maar in 1989 waren het de onderhandelingen met diezelfde bond die tot de eerste vrije verkiezingen leidden.

Bij de poort staan drie kruisen van meer dan veertig meter, voor de arbeiders die in 1970 bij eerdere protesten zijn doodgeschoten. Ernaast staat een museum over die geschiedenis.

Hars van veertig miljoen jaar oud

In de winkelstraten wordt barnsteen verkocht, en deze kust is daar de bron van.

Barnsteen is hars van naaldbomen die zo'n veertig miljoen jaar geleden in dit gebied groeiden. Die hars is in zeeafzettingen terechtgekomen, versteend en wordt sindsdien door de Oostzee uitgespoeld en op het strand aangespoeld, vooral na een storm uit het noordwesten.

Er zit soms een insect in dat in de kleverige hars is blijven plakken. Dat zijn wetenschappelijk waardevolle vondsten omdat het dier volledig bewaard is gebleven, tot de haartjes op zijn poten.

Er liep in de oudheid een handelsroute van hier naar de Middellandse Zee; Romeinse schrijvers noemen het spul en er is barnsteen van deze kust in Egyptische graven gevonden. Gdansk was en is het handelscentrum ervan.

Let op namaak. Echt barnsteen drijft in sterk zout water, voelt warm aan en ruikt bij wrijven naar dennen; plastic doet dat niet.

De zomer, en niets daarbuiten

Augustus telt 44 reizen, juni 43 en juli 38. Van november tot april komen er samen 29 langs.

Dat is het Oostzeeseizoen. De schepen die hier komen varen van mei tot september een ronde langs de hoofdsteden, en verhuizen daarna naar de Canarische Eilanden of het Caribisch gebied.

101 van de 234 reizen duren tien tot veertien dagen en 68 vijftien dagen of langer. Ze vertrekken uit Kopenhagen (44), Warnemünde (40), Stockholm (34) en Kiel (32).

De havens die het vaakst op dezelfde reizen staan zijn Kopenhagen, Stockholm, Riga en Tallinn, met Kopenhagen op 237, Stockholm op 176 en Riga op 152.

Waar je op moet letten

• De kade ligt buiten het centrum; reken op vervoer.
• De hoofdstraat is nagebouwd; de zijstraten laten zien wat er over was.
• Westerplatte ligt aan de havenmonding en is per boot bereikbaar.
• Bij barnsteen loont het te vragen waar het vandaan komt.
• Van november tot april komt hier vrijwel niets langs.