Cruises naar Heimaey

De nacht van 23 januari 1973

Er komen 85 reizen langs in Heimaey en er vertrekt er geen enkele. Dit eiland is het bekendst om een nacht waarin het bijna is opgehouden te bestaan.

Om even voor twee uur 's nachts scheurde de grond aan de oostkant van de stad open over een lengte van anderhalve kilometer. Die scheur lag op tweehonderd meter van de eerste huizen en er kwam meteen een gordijn van vuurfonteinen uit.

Wat het eiland heeft gered was toeval. De dag ervoor had het zo hard gewaaid dat de hele vissersvloot in de haven lag in plaats van op zee; die schepen lagen er dus toen het begon.

Binnen ongeveer zes uur was vrijwel de hele bevolking, ruim vijfduizend mensen, met die boten naar het vasteland gebracht. Er is die nacht niemand omgekomen; de enige dode viel later, door gassen in een kelder.

De uitbarsting duurde vijf maanden. Ongeveer vierhonderd huizen zijn onder lava en as verdwenen en het eiland werd ruim twee vierkante kilometer groter.

Wie hier van boord stapt, loopt over grond die er in 1972 niet was.

De haven die met zeewater is gered

Halverwege die vijf maanden werd duidelijk dat de lavastroom op de havenmond af ging, en daarmee op het bestaan van het eiland.

Deze haven is alles hier: zonder haven geen visserij, en zonder visserij geen dorp. Als de stroom de monding zou dichtdrukken, hoefde niemand terug te komen.

Wat zij toen hebben gedaan was nooit eerder op deze schaal geprobeerd. Zij hebben pompen op schepen en op de kade gezet en zijn zeewater op het lavafront gaan spuiten, via kilometers pijp die met bulldozers over de nog warme korst werden gelegd.

Op het hoogtepunt ging er ongeveer een kubieke meter water per seconde overheen. Het water koelde de voorkant van de stroom zo ver af dat er een wal van gestold gesteente ontstond die de rest tegenhield en opzij duwde.

Het heeft gewerkt. De monding is opengebleven, en het merkwaardige gevolg is dat de haven achteraf beter beschut lag dan ervoor: de nieuwe lava vormt nu een natuurlijke golfbreker.

Dat is de enige keer dat mensen een lavastroom aantoonbaar hebben beinvloed. Het wordt sindsdien in leerboeken behandeld en het is hier gewoon de haven waar je binnenvaart.

Het huis dat is uitgegraven

Aan de rand van de stad staat een museum dat om een enkel huis heen is gebouwd.

Er zijn de laatste twintig jaar een stuk of tien woningen onder de as vandaan gehaald, en over een daarvan is in 2014 een gebouw gezet. Je loopt eromheen en kijkt in de kamers zoals ze in 1973 zijn achtergelaten.

Wat je ziet is een gewoon huis van een jong gezin, ingedrukt door de as, met het behang nog aan de muur. Buiten liggen de straten waar de nummers op paaltjes staan van de huizen die er niet meer zijn.

Ernaast rijst de vulkaan op die er toen is bijgekomen: tweehonderd meter rood en zwart gruis, waar je in ongeveer drie kwartier op klimt. Op sommige plekken is de grond aan de oppervlakte nog warm.

Van boven zie je de stad, de haven en de nieuwe kust. Het is een van de weinige plekken waar je een ramp en de afloop ervan in een keer overziet.

Een miljoen papegaaiduikers en de kinderen die ze redden

Op de kliffen van dit eiland en de rotsen eromheen broedt de grootste kolonie papegaaiduikers ter wereld.

Het gaat om honderdduizenden paren, en zij zijn er van april tot half augustus. Daarna verdwijnen zij de oceaan op en zie je er tot het volgende voorjaar geen.

Als de jongen in augustus en september uitvliegen, gaat het regelmatig mis. Zij oriënteren zich op de maan boven zee, raken in de war van de straatverlichting en komen in de stad terecht, waar zij niet meer opstijgen.

De kinderen van het eiland gaan die avonden met dozen en zaklampen de straat op om ze te verzamelen. De volgende ochtend worden ze op de klif losgelaten, waarbij je ze omhoog gooit zodat ze de wind pakken.

Dat gebeurt elk jaar en het gaat om duizenden vogels. Als je aanloop in die weken valt, is dat wat er 's avonds in het dorp gebeurt.

Een eiland dat in 1963 uit zee kwam

Twintig kilometer ten zuidwesten hiervandaan ligt iets wat je bij het uitvaren aan bakboord kunt zien.

Daar begon in november 1963 de zee te koken, en binnen enkele dagen stak er een eiland boven water uit. Het is tot 1967 blijven groeien en het is daarna langzaam weer aan het slinken.

Dat eiland is vanaf dag een afgesloten voor iedereen behalve een handvol onderzoekers, en dat is de reden dat het zo waardevol is. Er wordt sindsdien bijgehouden welke soorten er aankomen en in welke volgorde: eerst bacteriën en schimmels, dan mossen, dan planten die met de zee of met vogels meekomen, en inmiddels broedende vogels.

Er is een keer een tomatenplant opgekomen, waarvan de herkomst zich liet raden en die meteen is verwijderd. Zo streng is het.

Het staat sinds 2008 op de werelderfgoedlijst. Je komt er niet, maar je vaart erlangs en je weet nu wat het is.

Wanneer je hier komt en wat het kost

Er wordt vijf maanden per jaar aangelegd. Juli telt achtentwintig aanlopen, juni vijftien, en mei en augustus elk twaalf.

Zesenveertig van de tweeenzeventig reizen beginnen in Reykjavik. Vijfentwintig duren zeven nachten en zeventien veertien.

De prijzen lopen van negenhonderdnegenennegentig euro tot drieentwintigduizend zevenhonderdzeventig, en bij slechts drie reizen ontbreekt het bedrag. Dat is een goede dekking en een lage instap voor IJsland.

De havenmond is smal, en dat is precies de mond die in 1973 is gered. Grotere schepen ankeren daarom buiten en werken met sloepen; bij deining kan dat vervallen.

In het dorp staat verder nog iets dat weinig mensen kennen: in juli 1627 hebben Noord-Afrikaanse kapers hier een inval gedaan en ongeveer tweehonderdveertig eilanders meegenomen om in Algiers als slaaf te worden verkocht. Enkelen zijn tientallen jaren later vrijgekocht en teruggekomen. Wij hebben de afstanden, openingstijden en tarieven niet ter plaatse gecontroleerd.

Waar je op moet letten

• Het seizoen is mei tot en met september, met juli als drukste maand.
• De papegaaiduikers zijn er tot half augustus. Daarna zie je er geen.
• De klim op de vulkaan duurt drie kwartier over los gruis.
• Grotere schepen werken met sloepen. De havenmond is smal.
• Er vertrekt hier niets. Twee derde van de reizen begint in Reykjavik.
• Bijna alle reizen hebben een prijs. Vergelijken heeft hier zin.