Cruises naar Qena, Egypte

Een aanlegplaats voor één tempel

Er komen 331 riviercruises langs in Qena, aan de Nijl tussen Luxor en Aswan.

De stad zelf staat op geen enkel programma. Wat je hier komt halen ligt aan de overkant van de rivier, in Dendera: een tempelcomplex dat als een van de best bewaarde van Egypte geldt en waar de meeste bezoekers zich achteraf het meest van herinneren.

Qena is een provinciehoofdstad van tweehonderdduizend inwoners, met een suikerfabriek en een universiteit. De kade ligt aan de rivier en de rit naar Dendera duurt een kwartier.

De rederijen zijn AmaWaterways. Wat er verder op dezelfde reizen staat is Luxor, Edfu, Kom Ombo en Aswan.

Sommige schepen doen Dendera vanuit Luxor, met een busrit van een uur; andere leggen hier aan. Dat laatste is aangenamer.

Een plafond dat blauw is gebleven

De tempel van Hathor in Dendera is gebouwd tussen ongeveer 54 voor Christus en 20 na Christus, in de laatste jaren van de Ptolemaeën en de eerste van de Romeinen.

Dat hij zo gaaf is, komt doordat hij het langst in gebruik is gebleven en daarna onder het zand is verdwenen. Het dak zit er nog op, de zuilen staan overeind, en de kleuren op het plafond zijn bewaard.

Die kleuren zijn sinds 2005 met stoom en laser van eeuwen roet ontdaan. Wat eronder tevoorschijn kwam is een hemel in diep blauw met gouden sterren, met de godin Nut die zich over de volle breedte uitstrekt en de zon inslikt en weer baart.

De zuilen dragen koppen van Hathor met koeienoren. Vrijwel alle gezichten zijn beschadigd; dat is gedaan door vroege christenen die de tempel als kerk gebruikten en de oude goden onbruikbaar wilden maken.

Er zijn twaalf crypten onder de tempel, waarvan er een toegankelijk is: een smalle gang met reliëfs die tot de fijnste van het complex horen.

Op het dak staan kapellen waar het nieuwjaarsritueel werd gehouden, en van daar kijk je over de omheining en de palmen.

De dierenriem die in Parijs hangt

In een van de dakkapellen zat een rond reliëf met de sterrenbeelden, en dat hangt nu in het Louvre.

De dierenriem van Dendera toont de hemel met de twaalf tekens die wij nog gebruiken, in een Egyptische uitvoering, en is gedateerd op ongeveer 50 voor Christus. Het is een van de weinige afbeeldingen van een complete hemelkaart uit de oudheid.

Bij de ontdekking door Napoleons expeditie leidde het stuk tot een felle discussie in Frankrijk, want er werd uit afgeleid dat de tempel duizenden jaren ouder was dan de bijbelse chronologie toestond.

In 1821 is het met zagen en buskruit uit het plafond gehaald en naar Frankrijk verscheept. Wat er nu in Dendera zit is een gipsen kopie.

Egypte vraagt sinds jaren om teruggave. Dat verzoek staat op dezelfde lijst als de steen van Rosetta en de buste van Nefertiti.

Wat je ter plekke ziet is dus een afgietsel op de plek van het origineel, met de zaagsporen in het omliggende steen nog zichtbaar.

De lampen die geen lampen zijn

In de crypte staat een reliëf dat op internet een eigen leven leidt.

Het toont langwerpige, peervormige vormen met een slang erin, gedragen door figuren, met een steun eronder en een kabelachtige verbinding. Dat wordt door sommigen uitgelegd als een afbeelding van elektrische lampen.

Egyptologen lezen het anders: de vorm is de lotusbloem waaruit een slang tevoorschijn komt, een bekend scheppingsmotief, met de djed-pijler als steun. Die uitleg past bij de tekst die eromheen staat en bij tientallen vergelijkbare afbeeldingen elders.

Wat het geval bijzonder maakt is dat de tekst er letterlijk bij staat en dat die over het scheppingsverhaal gaat, niet over verlichting.

Gidsen brengen het onderwerp vaak zelf ter sprake omdat bezoekers ernaar vragen. De reliëfs zijn de moeite waard ongeacht welke uitleg je aanhangt.

Naast de hoofdtempel staan een geboortehuis uit de Romeinse tijd, een christelijke basiliek uit de vijfde eeuw en een heilig meer met een trap aan vier zijden, nu droog en beplant met palmen.

Wat je aan wal moet weten

Deze streek is niet ingesteld op zelfstandig reizende bezoekers.

Bezoek gaat met een excursie of met een auto die het schip regelt. Er is politiebegeleiding op sommige trajecten; dat is een overblijfsel van de veiligheidsmaatregelen die na de aanslagen van de jaren negentig zijn ingevoerd en die deels in stand zijn gebleven.

Kleding: schouders en knieën bedekt, ook voor mannen. Dat is de norm en het beschermt tegen de zon.

Neem water mee en een hoed. In de tempel is het koel, op het terrein eromheen is er geen schaduw.

Neem kleine biljetten mee voor de fooien. Bij de crypte, het dak en bij het maken van foto's wordt baksjisj gevraagd, en dat hoort erbij.

Bij de uitgang staan kraampjes waar hard wordt verkocht. Vriendelijk en duidelijk nee zeggen werkt; doorlopen werkt beter.

Wanneer de schepen komen

Het aanbod volgt het Nijlseizoen, met de meeste aanlopen van oktober tot april en vrijwel niets in de zomer.

Dat is de hitte. In juli en augustus loopt het hier op naar boven de veertig graden en is een tempelbezoek zwaar; van november tot maart is het vijfentwintig tot dertig graden overdag en 's nachts fris.

Het regent hier vrijwel nooit. Wat er wel is, is stof: bij wind hangt er zand in de lucht en is het zicht diffuus.

De aanlopen zijn kort. Een bezoek aan Dendera duurt met de rit ongeveer drie uur, en daarna vaart het schip verder.

Bij drukte liggen er meerdere schepen naast elkaar aan de kade en loop je door de salon van een ander schip naar de wal. Dat is op de Nijl gebruikelijk.

Wie niet meegaat, blijft aan boord. In Qena zelf is voor bezoekers niets ingericht en zelfstandig de stad in gaan wordt niet aangeraden.